Bắc Kinh và kịch bản “lật đổ” đồng đôla
Có không ít “âm mưu” và toan tính loại bỏ USD vĩnh viễn để được
thay bằng đơn vị tiền tệ khác. Một số kinh tế gia tên tuổi trong đó có
Joseph E. Stiglitz (Nobel 2001) hoặc Barry Eichengreen (Giáo sư kinh tế
Đại học California - Berkeley) thậm chí từng đề cập việc “chào tạm biệt”
USD.
Muốn hạ bệ USD, cần có gì?
Như Giáo sư Barry Eichengreen phân tích trên chuyên san Foreign
Affairs, suy thoái kinh tế toàn cầu đang dẫn đến tình trạng phi toàn cầu
hóa trong lĩnh vực tài chính (có nghĩa các nước bắt đầu ít liên kết hơn
về mặt tài chính và thậm chí tiền tệ). Hiện tượng trên càng khiến người
ta nôn nóng nghĩ đến việc từ bỏ USD, dù rằng USD thời điểm hiện tại vẫn
gần như là sự chọn lựa duy nhất của hoạt động tài chính toàn cầu.
Theo Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), hiện có đến 64% tất cả nguồn lưu
giữ ngoại hối là USD. Và tính đến cuối năm 2008, khoảng 45% chứng khoán
nợ (debt securities) quốc tế đều được quy bằng USD, so với 32% euro.
Theo IMF, có đến 66 quốc gia dùng USD làm tỉ giá hối đoái chủ lực, so
với 27% euro. Năm 2013, theo China Post (16-9-2014), giao dịch bằng NDT
chỉ chiếm 2,2% lượng giao dịch toàn cầu trong khi USD là 87% và euro
39,1%.
Người ta từng hoảng hốt trước sự mất giá của đồng USD nhưng USD vẫn là sự chọn lựa số một cho các giao dịch toàn cầu
Cần biết, chế độ tỉ giá mà một ngân hàng trung ương chọn sẽ ảnh hưởng
cực kỳ quan trọng lên chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia đó, cũng
như tỉ trọng nhiều ít của dự trữ ngoại tệ bằng một đơn vị tiền tệ nào đó
(mà USD là đơn vị tiền tệ phổ biến nhất hiện nay đối với nhiều ngân
hàng trung ương các nước, đặc biệt châu Á). Với chính sách dự trữ, người
ta luôn chọn đồng tiền nào mà tính thanh khoản của nó cao, nôm na là dễ
bán và dễ mua. Mà chẳng riêng gì dự trữ. Trong hoạt động mậu dịch,
người ta cũng ưu tiên chọn loại tiền tệ có tính thanh khoản cao nhất,
tức ít rủi ro nhất.
Nói cách khác, chỉ đơn vị tiền tệ nào đáp ứng được yêu cầu tối quan
trọng là tính thanh khoản tốt mới có thể hạ bệ được USD. Trong quá khứ,
đồng bảng Anh và franc Thụy Sĩ từng là những đơn vị tiền tệ có giá trị
dự trữ quan trọng nhưng kinh tế Anh lẫn Thụy Sĩ hiện không đủ mạnh để
đưa tiền tệ họ trở nên phổ quát trong hệ thống tài chính toàn cầu.
Tính đến cuối năm 2007, bảng Anh chiếm không đến 3% nguồn dự trữ thế
giới và franc Thụy Sĩ không đến 1%. Kinh tế Nhật lớn hơn (thứ 3 thế
giới) nhưng Tokyo vốn không mặn mà việc đưa đồng yen lên vị trí quốc tế
bởi cho rằng điều đó có thể làm ảnh hưởng khả năng duy trì tỉ giá hối
đoái thấp đầy tính cạnh tranh của Nhật cũng như gây thêm phức tạp trong
điều hành chính sách công nghiệp. Hơn nữa, việc kinh tế Nhật dậm chân
tại chỗ và tỷ lệ lãi suất bằng không khiến chẳng ai dại gì “ôm rơm nặng
bụng” (đến cuối năm 2007, đồng yen chiếm khiêm tốn 3% trong tổng dự trữ
ngoại hối quốc tế).
Nhìn tổng quát, đơn vị tiền tệ khả dĩ hiện nay có thể thay thế USD là
euro, xét ở nhiều góc độ. Khu vực sử dụng euro (eurozone) với 18 nước
thành viên là nơi duy nhất thế giới hiện có GDP tương đương Mỹ. Tầm quan
trọng euro như một đơn vị tiền tệ dự trữ - đầu tư có thể tăng nhanh vài
năm tới.
Thời điểm hiện tại, euro là đồng tiền chủ lực cho mậu dịch giữa các
nước thành viên và EU thậm chí nỗ lực “xuất khẩu” euro đến các nước
không thành viên, Nga chẳng hạn. Gần đây Moskva đã bổ sung thêm trọng
lượng euro trong rổ các đơn vị tiền tệ mà họ dùng để hoạch định chính
sách tỉ giá, cùng lúc đưa euro nhiều hơn vào kho dự trữ.
Tuy nhiên, việc thay thế hẳn USD bằng euro thật ra không dễ. Dù xài
chung đồng euro nhưng (chính sách phát hành) trái phiếu của các chính
phủ châu Âu vẫn chưa thống nhất, với các yếu tố rủi ro khác nhau, tỷ lệ
lãi khác nhau và mức độ thanh khoản khác nhau. Hơn nữa, kinh tế châu Âu
vẫn chưa bao giờ là một nền kinh tế đơn nhất, với những rắc rối tài
chính riêng không nước nào giống nước nào.
Sự khác biệt giữa các quốc gia châu Âu khiến euro bị hạn chế ít nhiều
ở tính thanh khoản và độ tin cậy. Nguồn lực euro chỉ có thể mạnh hơn
một khi Anh chịu gia nhập eurozone; và thời điểm hiện tại, ý tưởng loại
hẳn USD để thay bằng euro, thậm chí chỉ trong nội bộ khối EU vẫn được
xem là một ý kiến hoang đường. Christian Noyer - thành viên hội đồng
điều hành Ngân hàng Trung ương châu Âu, đương kim Thống đốc Ngân hàng
Trung ương Pháp - phải thừa nhận: “USD vẫn là đơn vị tiền tệ dự trữ số
một thế giới”.
SDR có thể lật đổ USD?
Để có ngân sách cho chương trình kích cầu khôi phục kinh tế,
Washington liên tục phát hành trái phiếu bán cho nước ngoài. Người mua
trái phiếu Mỹ nhiều nhất, tính đến nay là Trung Quốc. Nếu kinh tế Mỹ
không lao đao, Trung Quốc hẳn chẳng có lý do gì để lo lắng với tư cách
là chủ nợ lớn nhất của Mỹ khi ôm số trái phiếu (nhà nước Hoa Kỳ) khổng
lồ trên (mà chính sách lãi suất gần như luôn ổn định).
Nhiều năm qua, Trung Quốc cũng đẩy cực nhanh tốc độ dự trữ USD trong
kho bạc quốc gia (tổng cộng khoảng 2,1 ngàn tỉ USD). Kinh tế gia Brad
Setser cho biết nguồn USD trong kho dự trữ Trung Quốc, tính đến tháng
5-2009, là gấp 8 lần so với Nga, với khoảng 60% là tài sản (chẳng hạn
trái phiếu) định giá bằng USD.
Tuy nhiên, khi Mỹ suy thoái và USD mất giá, Bắc Kinh bắt đầu như đi
trên lửa, bởi kho tài sản khổng lồ mình vô hình trung bị mất giá theo.
Bây giờ, tất cả động tĩnh trong chính sách kinh tế trở nên quan trọng
đặc biệt đối với Trung Quốc. Đó cũng là lý do khiến Trung Quốc đang thực
hiện một chiến dịch toàn cầu kêu gọi thay thế USD để tránh lâm vào tình
thế tiến thoái lưỡng nan hiện tại trong tương lai bởi ảnh hưởng USD.
Đúng như kinh tế gia John Maynard Keynes từng nói: “Nếu bạn nợ ông
chủ ngân hàng một ngàn bảng, bạn nằm trong sự định đoạt của ông ấy;
nhưng nếu bạn nợ một triệu bảng thì ông ấy nằm trong sự định đoạt của
bạn”. Quan hệ con nợ Mỹ với ông chủ nợ Trung Quốc bây giờ là như vậy.
Nói hơi quá một chút là Mỹ sống thì Trung Quốc mới có thể sống (Mỹ
“chết” thì ai trả nợ cho Trung Quốc!).
Bắc Kinh làm gì để giảm ảnh hưởng (thiệt hại) từ việc ôm giữ USD?
Trước hết là tìm cách đưa nhân dân tệ (NDT) lên vai trò toàn cầu. Nói
cách khác là quốc tế hóa NDT. Một trong những chiêu đang được thực hiện
là kêu gọi thay USD bằng SDR (Special Drawing Rights). Cần mở ngoặc, SDR
không là đơn vị tiền tệ mà chỉ là đơn vị kế toán (accounting unit),
được lập từ năm 1969 mà IMF dùng để kết toán hoạt động giao dịch (các
khoản vay mượn) giữa các thành viên.
Chỉ tồn tại trên sổ sách kế toán, nó là đồng tiền ảo bởi không có
chính phủ nào đứng đằng sau nó và hầu như không được sử dụng trên thị
trường tài chính quốc tế. Giá trị của nó được tính theo tỉ giá trung
bình có trọng số của 4 đồng tiền lớn: USD, euro, bảng Anh và yen (hiện
rổ SDR được chia theo tỷ lệ: USD 44%, euro 34%, yen và bảng Anh cùng
11%).
Nói theo Jeffrey Frankel, Giáo sư kinh tế Đại học Harvard, SDR chẳng
khác gì Esperanto (ngôn ngữ quốc tế), một nỗ lực tạo ra một hình thức
ngôn ngữ toàn cầu có thể có nhiều người biết nhưng chẳng ai dùng! Trung
Quốc làm thế nào để có thể chen chân vào rổ SDR? Bắc Kinh cho rằng bởi
sự lớn mạnh của các nền kinh tế mới nổi nên cần thiết phải nâng tỷ lệ
các đơn vị tiền tệ trong rổ SDR với sự góp mặt của những đồng tiền thuộc
các quốc gia mới nổi, từ 4 đơn vị tiền tệ hiện tại lên 10 chẳng hạn
trong đó tất nhiên có NDT.
Cụ thể, euro và NDT sẽ chiếm tỉ trọng cao nhất với mỗi đơn vị tiền tệ
hơn 20% trong khi USD chỉ 16%, yen 9%, đồng rúp cùng bảng Anh 5%... Sự
có mặt NDT trong SDR giúp Trung Quốc hạn chế rủi ro thiệt hại từ việc
mất giá USD. Không chỉ nói suông, Trung Quốc trong thực tế đã bắt đầu
chiến dịch quốc tế hóa NDT.
Vấn đề ở chỗ SDR vẫn chỉ là một đơn vị kế toán hơn là đơn vị tiền tệ
có tính thanh khoản. Nó không thể được dùng để can thiệp các thị trường
ngoại hối hoặc là đơn vị tiền tệ cho các giao dịch thuần túy.
Muốn SDR từ tiền ảo trở thành tiền thật, người ta phải tạo ra những
thị trường riêng, trong đó SDR có thể được bán hoặc mua; phải tạo ra
những thị trường có tính thanh khoản mà các chính phủ cũng như tập đoàn
có thể phát hành trái phiếu SDR với giá cạnh tranh; và còn phải tái cấu
trúc các thị trường ngoại hối sao cho giới kinh doanh tiền tệ giờ đây có
thể mua bán dễ dàng thông qua đồng tiền trung gian SDR, theo cách USD
như hiện nay (chẳng hạn bán đồng won Hàn Quốc mua baht Thái Lan qua
trung gian USD).
Còn nữa, để SDR trở thành đơn vị tiền tệ quốc tế, IMF phải có khả
năng phát hành SDR dự trữ phòng trường hợp hụt tiền, theo cách tương tự
Cục Dự trữ liên bang Hoa Kỳ (FED) phát hành thêm USD để bảo đảm tính
thanh khoản của đồng tiền này vào nửa sau năm 2008. Theo luật hiện tại,
SDR không thể được phát hành nếu không có sự đồng thuận của 85% thành
viên IMF. Tất cả cho thấy việc “đời sống hóa” SDR là chuyện đầy thách
thức (thập niên 70 của thế kỷ trước, người ta từng cố thực hiện tương tự
nhưng thất bại).
Phần mình, trong thực tế, NDT còn quá yếu đến mức không thể cạnh
tranh với euro, huống hồ USD. Thời điểm hiện tại, người nước ngoài chỉ
có thể dùng NDT để mua hàng hóa từ Trung Quốc (hơn là bất kỳ quốc gia
nào khác, như USD) hoặc trong các giao dịch xuyên biên giới với những
láng giềng sát sườn Trung Quốc.
Thế cho nên, những thỏa thuận trao đổi giao dịch bằng NDT giữa Trung
Quốc với một số nước như Argentina, Belarus, Indonesia, Malaysia, Thái
Lan và Hàn Quốc xem ra chẳng có giá trị thực tế; và nó chỉ cho thấy Bắc
Kinh đang nỗ lực từng quốc tế hóa NDT trong khó khăn. Những nước trên
vẫn không thể dùng NDT để can thiệp các thị trường ngoại hối; nhập khẩu
hàng hóa từ một nước thứ ba; hoặc thanh toán cho một ngân hàng nước
ngoài hoặc người đầu tư trái phiếu nước ngoài.
Cho đến nay, trái phiếu được tính bằng NDT chỉ được bán duy nhất ở
Trung Quốc, bởi hệ thống ngân hàng Trung Quốc hoặc một số định chế tài
chính đa phương chẳng hạn Ngân hàng Phát triển châu Á và Tổ chức Tài
chính quốc tế (International Finance Corporation). Tóm lại, để có thể
quốc tế hóa một đơn vị tiền tệ nói chung, trước hết người ta phải đặt
nền móng để dựng lên những thị trường đủ lớn cho hoạt động giao dịch của
đơn vị tiền tệ đó.
Một cách tổng quát, có ba trụ cột cho việc quốc tế hóa một đơn vị
tiền tệ: Kích cỡ của nền kinh tế quốc gia cũng như khối lượng giao dịch
kinh thương; độ rộng và độ sâu của tính thanh khoản đơn vị tiền tệ đó ở
các thị trường tài chính toàn cầu; và tính ổn định cũng như khả năng
chuyển đổi sang đơn vị tiền tệ khác.
“Con kiến leo cành đa”
Mỉa mai thay, trong thực tế, Bắc Kinh không thể chặt đứt mối liên kết
với USD, dù họ luôn muốn. Ngay thời điểm hiện tại, Trung Quốc - hơn ai
hết - luôn cầu nguyện cho USD đừng tiếp tục mất giá. Với tư cách người
nắm giữ số tài sản USD lớn nhất thế giới ngoài nước Mỹ, Trung Quốc hoàn
toàn có thể “đập một nhát” khiến Mỹ “chết tươi”, bằng cách chuyển toàn
bộ tài sản trên sang đơn vị tiền tệ khác nhưng làm thế chẳng khác gì tự
sát bởi nó đồng nghĩa với việc tự thiêu hủy toàn bộ tài sản tích cóp lâu
nay.
Ngoài ra, như cây bút Friedrich Wu (Giáo sư Trường Nghiên cứu quốc tế
S. Rajaratnam thuộc Đại học Kỹ thuật Nanyang, Singapore) viết trên
BusinessWeek: Kinh tế dường như hùng mạnh của Trung Quốc lại không đồng
nghĩa với một nền kinh tế giàu có mang lại thịnh vượng trọn vẹn cho toàn
xã hội. Trung Quốc hiện vẫn thua xa nhiều nền kinh tế ở tỷ lệ bình quân
thu nhập đầu người. Ngay cả khi GDP đầu người Trung Quốc có thể vọt lên
49.650USD vào trước năm 2050 so với 2.430USD năm 2007 thì nó vẫn còn
kém xa 91.683USD của Mỹ hiện tại, theo dự báo Goldman Sachs.
Kinh tế Trung Quốc vẫn còn nhiều bất cập và rủi ro, đặc biệt tình
trạng chênh lệch rộng giữa khu vực thành thị và nông thôn. Thị trường
vốn Trung Quốc vẫn còn ở giai đoạn sơ khai so với Mỹ hoặc Anh. Thời điểm
trước mắt, ít ra cũng vài thập niên nữa, USD vẫn là sự chọn lựa không
chỉ với mậu dịch giao thương nhiều nước thế giới mà với cả Trung Quốc.
Để duy trì phát triển, Trung Quốc vẫn cần người tiêu dùng Mỹ mở hầu bao
cho hàng xuất khẩu của họ.
Và chừng nào còn làm ăn với Mỹ và phụ thuộc thị trường Mỹ, người ta
còn buộc phải đếm tiền bằng USD. Muốn hay không, sự thật vẫn cứ là như
thế!
Theo Mạnh Kim
Petrotimes
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét