Trong
tháng Giêng 2011 bất chợt có những người mà phần lớn người Mỹ chưa bao
giờ nhìn thấy đã xuất hiện trên các màn hình này. Diêu Minh, cựu ngôi
sao bóng rổ của Houston Rockets thuộc nhóm NBA [National Baskettball
Association], một vài người còn nhận ra được, và có lẽ cả nữ diễn viên
Chương Tử Di hay người biểu diễn dương cầm Lang Lãng. Nhưng ai là 47
người Trung Quốc nổi tiếng khác, những người nhấp nháy hàng ngày một
tháng trời qua các màn hình ở Times Square đó? Ai là Vương Kiến Trụ hay
Dương Lợi Vĩ? (Một người nguyên là sếp của China Mobile, người kia là
phi hành gia đầu tiên của Trung Quốc).
Bà Lưu Diên Đông và ông Hồ Cẩm Đào
Với chiến dịch bạc triệu này, chính phủ Trung Quốc muốn chỉ cho người
Mỹ thấy gương mặt hiện đại, dễ mến của đất nước. Nhìn này: những người
xuất sắc của Trung Quốc không chỉ là những chính trị gia nào đó mà còn
là nhà thể thao, diễn viên, nghệ sĩ, nhà thiết kế, khoa học gia và giám
đốc. Trung Quốc có nhiều hơn là Mao Trạch Đông, Đặng Tiểu Bình và Hồ Cẩm
Đào.
Có thể thấy rõ chậm nhất là với chiến dịch đó ở Times Square: Trung
Quốc đã phát hiện ra các lợi thế của quyền lực mềm. Người sáng tạo ra
khái niệm đầy quyền lực mới mẻ này là Joseph Nye. Ông giáo sư Harvard đã
đưa ra khái niệm này ngay từ 1990 vào trong thảo luận chính trị và cụ
thể hóa nó 2004 trong quyển sách Soft Power của ông. Theo ông, có ba
nguồn gốc của quyền lực: quyền lực quân sự, quyền lực kinh tế và Soft
Power, cái thường được dịch là quyền lực mềm.
Quyền lực quân sự thống trị trong thế kỷ vừa qua, cũng như quyền lực
kinh tế. Nhưng bây giờ thì – theo Nye – quyền lực mềm ngày càng quan
trọng hơn. Người ta cần phải “chiếm lĩnh” những nước khác với ý tưởng,
thay vì với tên lửa. Từ ngữ và giá trị thay vì vũ khí.
Vào khoảng năm 2005, người Trung Quốc bắt đầu hoạt động tích cực
trong đề tài quyền lực mềm. Đại diện cho sự thay đổi nhận thức vào thời
này là một trích dẫn từ tờ báo Đảng People’s Daily, mà trong đó một bài
xã luận phàn nàn: “Chúng ta chỉ xuất khẩu máy truyền hình, nhưng chúng
ta không xuất khẩu nội dung cho các chương trình truyền hình.”
Ngay sau đó, Hồ Cẩm Đào trong bài diễn văn nổi tiếng của ông tại Đại
hội Đảng lần thứ 17 trong tháng Mười 2007 nói rằng Trung Quốc cần phải
“nâng cao quyền lực mềm về văn hóa của quốc gia”. Đứng ở đằng sau đó là
một phần không nhỏ của sự ganh tỵ với đối thủ Hoa Kỳ mà người ta một
phần khâm phục quyền lực mềm của nó nhưng đồng thời cũng cảm thấy thắng
thế như là một quốc gia có nền văn hóa 5000 năm.
Người Trung Quốc không thích người Mỹ thống trị các rạp chiếu phim,
các danh sách xếp hạng âm nhạc và các truyền thông (CNN!) trên khắp thế
giới, rằng những người này xuất khẩu môn thể thao được ưa thích nhất của
họ (NBA) và tràn ngập thế giới với Big Mac và Latte macchiato của
Starbucks và rằng The American Way of Life trở thành cảm giác sống toàn
cầu, trong khi ở Phương Tây, Trung Quốc chỉ được liên kết với sản phẩm
rẻ tiền, nhà hàng dơ dáy và những người bất đồng chính kiến bị truy nã.
Giới lãnh đạo Trung Quốc muốn sửa chữa hình ảnh xấu này này và trong
lúc đó dựa trên triết gia và nhà chiến lược quân sự thời xưa Tôn Vũ,
người đã từng viết trong Binh pháp Tôn Tử, rằng tấn công những cái đầu
của kẻ địch thì tốt hơn là vây hãm các thành phố của họ.
Ngày nay, người ta tạo ảnh hưởng lên những cái đầu như thế nào? Qua
truyền thông. Thế là Trung Quốc khởi động một chiến dịch truyền thông
khổng lồ. Tiền bạc cũng không đóng một vai trò nào ở đây. Trong tháng
Giêng 2009, chính phủ chi 45 tỉ nhân dân tệ cho một dự án có tên là
Ngoại Tuyên Công Tác, cái mà người ta có thể dịch là tuyên truyền ở nước
ngoài.
Đóng vai trò quan trọng nhất trong đó là các truyền thông nhà nước.
Các chương trình nước ngoài của họ – trước hết là trong tiếng Anh – được
mở rộng ra rất nhiều. Với Global Times – bên cạnh tờ China Daily truyền
thống – một tờ nhật báo tiếng Anh mới được thành lập, mang tính lá cải
[boulevardesk], nhanh nhẩu ngạo mạn và có hơi hướng quốc gia chủ nghĩa.
Tờ China Daily, đạo mạo trái ngược, khởi động một tờ tuần báo tiếng Anh ở
châu Âu. Tân Hoa Xã ngày càng lan truyền tin tức của mình đi trong
nhiều thứ tiếng hơn, có lẽ chẳng bao lâu nữa là cả trong tiếng Đức. Tân
Hoa Xã – hiện nay có trụ sở chính ở Mỹ trực tiếp tại New Yorker Times
Square – muốn qua đó chống lại độc quyền tin tức toàn cầu của các thông
tấn xã Phương Tây AFP, AP và Reuters.
Tân Hoa Xã thời gian sau này cũng bước vào giới truyền hình và từ
tháng Bảy 2010 phát sóng một chương trình toàn cầu 24 giờ bằng tiếng
Anh. Và cả đài truyền hình nhà nước CCTV hiện nay cũng lan truyền các
hình ảnh của mình đi trên các kênh tiếng Anh cũng như tiếng Tây Ban Nha,
tiếng Pháp, tiếng Nga và tiếng Ả Rập. Trong lĩnh vực truyền hình, đối
thủ cũng là các nhà độc quyền Phương Tây BBC và CNN, hiện diện trên màn
hình toàn cầu.
Các đài truyền hình Trung Quốc muốn phá vỡ độc quyền của các công ty
này trước hết là trong các nước đang phát triển. Ví dụ như CCTV vừa mới
thiết lập một studio lớn trong Nairobi thủ đô của Kenia, sản xuất những
chương trình riêng cho châu Phi. Đó là studio khu vực đầu tiên của CCTV
cho loại này. Dự định sẽ có các studio khác nối tiếp theo sau đó.
Từ nhiều năm nay, chiến dịch truyền thông Trung Quốc được kèm theo
bởi công cuộc xây dựng các Viện Khổng Tử. Đã có trên 400 viện ở trên 100
nước. Các cơ sở này theo ý tưởng cơ bản thì có thể so sánh được với
Viện Goethe Đức, British Council hay Instituto Cervantes Tây Ban Nha,
ngay cả khi việc cung cấp tài chính có khác nhau. Nhà nước Trung Quốc
chỉ tài trợ, tối đa 100.000 dollar. Đối tác trong các nước tương ứng – ở
Đức thường là các trường đại học – phải chi trả phần còn lại. Họ chi
trả ví dụ như cho tiền thuê nhà và nhân sự giảng dạy.
Nhưng sự khác biệt to lớn là ảnh hưởng của nhà nước, cái tại các viện
Khổng Tử lớn hơn nhiều khi so với các tổ chức văn hóa Âu châu. Có quyền
giám sát các viện Khổng Tử đang nhiều lên trên khắp thế giới là Quốc
gia Hán ngữ Quốc tế Thôi Quảng Lãnh đạo Tiểu tổ Bạn Công Thất (Văn phòng
Quốc gia của Tổ Lãnh đạo Quảng bá Quốc tế Hán ngữ). Một danh hiệu dài
dòng rắc rối, thường được rút ngắn theo lối viết tiếng Hoa là Hanban.
Hanban đứng trực tiếp dưới quyền của Bộ Giáo dục Trung Quốc.
Sếp của Hanban là Lưu Diên Đông, người phụ nữ có cấp bậc cao nhất
trong giới lãnh đạo của ĐCS. Toàn bộ những người cộng tác ở cấp bậc lãnh
đạo của bà cũng đều là quan chức cao cấp. Do có liên kết chặt chẽ này
với Đảng và nhà nước mà những người phê phán như giám đốc Viện Đông Á
của Đại học Thực hành Ludwigshafen, Jörg-M. Rudolph, đã xem các viện
Khổng Tử như là những con ngựa thành Troy, thâm nhập vào trong các đất
nước khác. Ủng hộ cho luận điểm này là việc mới đây Hanban đã tuyên bố
sẽ lan truyền một “Hán học mới” thông qua các viện này.
Với tất cả những sự ồn ào quanh các viện Khổng Tử đó, hầu như không
có ai đặt ra câu hỏi liệu những viện này nói chung là có thể được xem
như một công cụ của quyền lực mềm hay không? Michael Kahn-Ackermann, cựu
lãnh đạo Viện Goethe ở Bắc Kinh, hoài nghi: “Bản thân tôi thì không tin
rằng việc truyền bá ngôn ngữ riêng của mình lại là một công cụ đặc biệt
thích hợp cho quyền lực mềm.”
Nhưng về nội dung – bên cạnh ngôn ngữ – thì Trung Quốc có thể chào
mời những gì? Phương Tây chào mời những giá trị như tự do và dân chủ.
Nhưng Trung Quốc muốn và có thể chào mời những giá trị nào?
Người Trung Quốc tin rằng họ có một thứ: những ý tưởng của sự hài
hòa. Một giá trị tốt đẹp mà ở Phương Tây người ta cũng nên chăm sóc cho
nó nhiều hơn nữa. Nhưng – nhiều người ở Phương Tây hỏi – một Trung Quốc
giam giữ những người có suy nghĩ khác thì làm sao mà có thể là người
thầy về sự hài hòa cho chúng ta được?
Phán xét của Joseph Nye về những cố gắng vươn tới quyền lực mềm của
Trung Quốc vì vậy mà đã phá vỡ mọi ảo tưởng và cũng mâu thuẫn. “Trung
Quốc còn xa mới có thể ngang bằng được với quyền lực mềm của Mỹ và châu
Âu”, người cha đẻ của ý tưởng này nói, “nhưng sẽ là không khôn ngoan nếu
như cứ phớt lờ những thành công mà Trung Quốc đã đạt được.”
Các hệ thống dân chủ sử dụng quyền lực mềm dễ dàng hơn. Nhưng Trung Quốc còn cách đó xa lắm.
(Theo Phan Ba)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét